Шүүгдэгч Ж.М нь шүүхийн хэлэлцүүлэгт өгсөн мэдүүлэгтээ “Хэрэг болсон өдөр болох “Бүрдэл-майнинг” уурхайн алт олборлох болон баяжуулах үйл ажиллагаа 08:00 зогсож, 09:00 цагт буулгах үйл ажиллагаа эхэлсэн. Уг үйл ажиллаагаатай холбоотойгоор нутгийн иргэд болон гараар олборлогчид уурхайн урд талд 50 орчим хүнтэй 20 орчим машин цувж ирсэн. Уг мэдээллийг Заамар сумын цагдаагийн газарт мэдэгдсэн. Үүний дагуу 7-8 цагдаагийн албан хаагч 10:00 цагийн үед ирсэн. Цагдаагийн албан хаагч нарыг ирэх үед нутгийн иргэд улам их болж 100 гаруй хүн, 50-60 машин болсон. Харуул хамгаалалтын хүмүүс болон цагдаагийн албан хаагч нарын хамт нутгийн иргэдэд шаардлага тавьж, бүсэд нэвтрэх боломжгүй тухай удаа дараа тайлбарлан хэлсэн. Гэтэл орон нутгийн иргэд эсэргүүцэл үзүүлэн хэл амаар доромжилж, авах зүйлээ авна гэж хэлж байсан. 10:30 цагийн үед 200-300 хүн, 70-80 машин болсон. Иргэд дайрч, байшингийн дээвэр, ханыг цөмлөж эхэлсэн. Энэ үед бүгд дайраад хоёрдугаар үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж эвдсэн. Бид тэр хүмүүст шаардлага тавихад ахлах ажилтан н.Болорсүхийн толгойг хагалж ухаан алдуулсан. Тухайн үеийн нөхцөл байдал хүний амь эрсдэж болох үе байсан тул анхааруулж дээшээ буудахад хүмүүс тоохгүй байхаар нь хажуу тийш буудсан. Тэр үед 2-3 хүмүүс нь анзаараад бид нар руу буудаж байна зугтаарай гэж байсан. Тухайн үед 2-3 ажилтан болон тэнд байсан ахлах ажилтнаа жижиг нүхээр гаргаж холдуулсан. Хүмүүс орж байгаа том онгорхой нүх рүү очоод та нар үйлдвэр рүү орж болохгүй гэж хэлэхэд тэнд байсан хүн чих рүү буудчихлаа гэж хэлж байсан. Хүмүүс над руу дайраад чулуу шидэж байсан. Тэгээд дээшээ хартал цагдаа нар бууж ирж байсан.  Намайг тэндээс  салгаж аваад дээшээ гарсан шатаар өгсөөд буцаад буусан. Тэр үед хүмүүс над руу дахиад чулуу шидээд байхаар нь би машин дотор байсан буугаа аваад дээшээ буудсан. Хүмүүс дахиад буу гаргаад ирлээ гээд надаас холдсон. Тухайн үед дахиад цагдаа нар ирээд наад хүмүүс чинь чамайг алах гээд байна гээд авч явсан. Тэр өдөр үйлдвэр дотор 3-4 удаа буудсан, үлдсэн сумыг сануулга зорилгоор буудсан, нийт найман сумаар буудсан. Орон нутгийн иргэд дайрах үед гар буугаа алдсан. Тэр үед үйлдвэрт их хэмжээний эвдрэл, хохирол гарсан байсан” гэжээ.

Хохирогч Ц.Ө мэдүүлэхдээ “2021 оны арванхоёрдугаар сарын 06-ны 15:00 цагийн орчим Төв аймгийн Заамар сумын Хайлааст гуравдугаар багийн нутагт үйл ажиллагаа явуулдаг Баянголын амны “Бүрдэл майнинг” ХХК-ний усан буу бууж байна гэдэг сургаар очсон. Тэнд 100 орчим хүн цугласан байсан. Уурхайн усан бууны дээд талд нь шороон дээр уурхайн ажилчид, цагдаа нар байж байсан. Гэтэл гэнэт 2-3 удаа буун дуу гараад эргээд хартал хамгаалалтын албаныхан буу чиглүүлээд зогсож байсан. Арай ч буудчихгүй байлгүй гэж байтал араас буудаж миний зүүн талын бөөр орчимд оносон. Зүүн бөөрний хэсгээс жаахан цус шүүрсэн. Тэгээд би тэнд байсан хүмүүст намайг буудчихлаа гэхэд буунаас айгаад зугтаачихсан. Цагдаа нар намайг эмнэлэг рүү явж, шархаа үзүүл гэж хэлсэн. Тулгаатай уулзаад байж байсны дараа нь бусад цагдаа нар ирээд тэнд байсан хүмүүсийг одоо тар, хойшоо бай гээд тарсан уулзаад байж байхад дахиад 3-4 удаа байх буун дуу гарсан. Гэтэл намайг буудсан хар өнгийн хувцастай, өндөр биетэй хамгаалагч залууг цагдаа дагуулсан гарч ирээд машинд суулгаад явуулчихсан” гэжээ.

Монгол Улсын Шүүхийн тухай хуулийн 22 дугаар зүйлийн 22.1, 22.4 дүгээр зүйлийн 22.4.1, Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 36.1, 36.2 дугаар зүйлийн 1, 2, 4, 36.6, 36.7, 36.8, 36.10, 37.1 дүгээр зүйлийн 1, 2-т  тус тус заасныг удирдлага болгон ТОГТООХ нь:

1.Шүүгдэгч Ж.Мыг хүний эрүүл мэндэд хөнгөн хохирол санаатай учруулсан гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутайд тооцсугай.

2. Шүүгдэгч Ж.Мд Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 11.6 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт зааснаар 1350 нэгжтэй тэнцэх хэмжээний буюу 1.350.000 /нэг сая гурван зуун тавин мянга/ төгрөгөөр торгох ялаар шийтгэсүгэй.

3.Эрүүгийн хуулийн ерөнхий ангийн 5.3 дугаар зүйлийн 4 дэх хэсэгт зааснаар шүүгдэгч Ж.Мд оногдуулсан 1350 нэгжтэй тэнцэх хэмжээний буюу 1.350.000 төгрөгөөр торгох ялыг Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай хуулийн 160 дугаар зүйлийн 160.1 дэх хэсэгт заасан хугацаанд /3 сар/ төлөхийг сануулсугай.

https://ergelt.mn/news/71/single/41094

Энэ стратегийн ордод хайгуул, олборлолт хийх зөвшөөрлийн түүхийг сонсвол, Орос, Америк, Чех улсад дамжин зарагдаж ирсэн нь Монгол улсын одоо мөрдөж буй хууль тогтоомжид нийцэхгүй байгаа юм. Уран гэх химийн элемент ямар хор хөнөөлтэй билээ. Түүнийг эдийн засгийн үр ашиг талаас авч үзвэл атомын цахилгаан станцын, хүн төрөлхтөнд заналхийсэн аюул талаасаа бол цөмийн зэвсгийн үндсэн түүхий эд гэдэгтэй маргах хүн байхгүй биз. Харин энэ нутагт үе залгамжлан нутаглаж ирсэн хүн ардын эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах эрх зөрчигдөж ундны ус, бэлчээр нутаг хордсоноос мал сүрэг олон цөөнөөр өвчилж үхэх, хүн амын доторхи өвчлөлд хорт хавдрын тохиолдол нэмэгдсээр байна гэсэн нутгийн иргэдийн хардлагыг буруутгах аргагүй юм.

Аль 1994 онд энэ талбайд ураны хайгуулын зөвшөөрөл олгогдсон цагаас нутгийн иргэд эсэргүүцсээр хор хөнөөл захаасаа мэдрэгдээд ирснийг хорь гаруй жил ярьж, эсэргүүцэж төр, засгийн байгууллагад удаа дараа албан бичиг, хэдэн зуун иргэнийн гарын үсэгтэй шаардлага явуулж уламжилсан ч тусыг эс олж бүр ч ашиглалтын зөвшөөрлөө авч амжсан төдийгүй, кемпдээ ажиллагсдын хэдэн арван гэр барьж ажилчдаа элсүүлэн одоо энд арван өрөмдлөг зэрэг хийн уран олборлолт үндсэндээ эхлэх нь тов тодорхой болжээ. Өрөмлөгийн өрмийн хошууг хөргөх технологийн ус хангамжийн гүний худгийг зөвшөөрөлгүй гаргасан бөгөөд технологийн ашигласан усны урсацаас хонь мал ундаалан зарим нь хордож үхээд эхэлчихэж.

Нутгийн иргэд “Цацрагт хордсон мал хоол унднаас гарч арваад хоноод үхдэг, ийнхүү хордсон малын сэг зэмийг махчин шувууд цуглаж идэхгүй, бүр ойртдогчгүй” хэмээн нотлон ярьж байна. Манай сурвалжлах баг Дундговь аймгийн Өлзийт суманд болоод байгаа "Гурван сайхан" ХХК болон иргэдийн дундах зөрчилдөөн ямархуу байр байдалтай байгааг газар дээрээс нь мэдээллээ. Биднийг очиход Дундговь аймгийн Засаг дарга Ц.Мөнхбат Захирамжаар ИТХ-ын дарга С.Од-Эрдэнээр ахлуулсан ажлын хэсэг томилогдон тухайн газарт хяналт шалгалтын үйл ажиллагаа эхлүүлэн мөн иргэдтэй санал бодлоо солилцсон юм.

Энэхүү бүс нутагт Уран олборлохыг эсэргүүцэн олон жил ажиллаж байгаа “Хөрх булаг” ХХК-ий захирал Нэргүйн Батбаяр, Өлзийт сумын Засаг дарга Б.Гасрандорж нар энэхүү тэмцлээ аль болох хуулийн хүрээнд явуулж Төр, Засагт үг, шаардлагаа соёлтойгоор хүргэн үр дүнд хүргэхийг малчдад анхаарууллаа. Тэмцэлд оролцогч малчид УИХ, Засгийн газарт хүргэх “Шаардлага”-д гарын үсгээ зурж илгээсний зэрэгцээ Улаанбаатар хотод хийх Хэвлэлийн хуралд оролцох төлөөллүүдийг сонголоо.

Гэвч тэдний нөхцөл байдлыг нүдээр үзэх байтугай зовлонг тоож сонсох албан тушаалтан, эрх баригчид ч олддоггүй гэнэ. Малчдын гомдлын сургаар “Бадрах энержи” ХХК дээр очиж баахан ажилласан “нэр зүүгээд” буцдаг бололтой. Дүр эсгэсэн хяналт шалгалтын дүн бүрхэг гарах нь тодорхой. Ийм дүр зурагтайгаар олон жилийг үдсэн улаанбадрахчуудад уранаас өөр хардах зүйл байхгүй. Тиймээс тэд гадныхантай нийлж иргэдээ туршилтанд оруулж байна гэсэн гомдлыг төр засагтаа дайж байна.

Учир нь ураныг олборлож, газрын хөрснөөс ялгаж эхэлсэн нөхцөлд аюултай болж эхэлдэг бөгөөд өөрөө хүнд металл ихтэй чулуулаг газар ихээр тааралддаг учраас уран олборлож эхэлсэн цагт уран нь биш юм аа гэхэд, бусад хүнд металлууд нь орчин тойронд хор хөнөөл үзүүлж эхэлдэг. Мөн уран олборлолтын явцад газрын гүнд олборлолт явуулж байгаа тохиолдолд гүний ус хордож, ил уурхайн олборлолт бол хортой тоосонцор болон тархах аюул маш өндөр байдаг. Уран олборлолтын үед хамгийн ихээр хордож, хамгийн ихээр хохирдог нь жирэмсэн эхчүүд ба нярай хүүхдүүд гэх мэт олон улсын олон талын мэдээллүүд байна. 

Эрдэмтдийн анх тооцоолсноор Монгол Улсын газрын дор 1.5 сая орчим тонн ураны нөөц байгаа хэмээн таамаг дэвшүүлсэн байдаг аж. Нийт ураны нөөцөөр тооцвол 70.8 их наяд ам.доллар олох боломжтой, цаашид дэлхийд ураны ханш өсөх тусам энэхүү ашиг нэмэгдэнэ гэж тооцоолсон гэдэг. Тэгвэл ашгаас гадна эрсдлийг хэрхэн тооцсон бэ? Ялангуяа хүний эрүүл мэнд, амь настай холбоотой эрсдлийн талаарх судалгаа, мэдээлэл, баримт байгаа бол нутгийн иргэдэд яагаад тайлбарлаж танилцуулдаггүй, тэдэнтэй бүр нүүр тулахыг ч хүсдэггүй юм бэ? Уран малчдын амьдралд нөлөөлөөгүй гэдгийг яагаад нотолж, зоригтой дуугарч чадахгүй байна вэ?

Арева компанийн 40 жилийн турш уран олборлолт явуулж буй Нигер улсын туршлагаас үзэхэд, тус улсад хамгийн ихээр түгсэн хүүхдийн өвчин эмгэг нь удамшлын гаж төрөлт, цус багадалт, төрөл бүрийн хорт хавдар болон амьсгалын замын архаг өвчин байдаг бөгөөд үүнийг уран олборлолттой холбож үздэг байна.

Тэгвэл манайд ч үүний эхлэл байж мэдэх үйл явдал болоод байна. Цувралын өмнөх хэсгүүдэд бид ундны ус, мал амьтан, эрүүл мэндийн байгууллага зэрэг асуудлыг хөндсөн. Харин энэ удаад уран урагт нөлөөлсөн байж болзошгүй асуудлыг онцоллоо. Хэвлий дэх үрд нь тохиолдсон хүнд асуудал бэрхшээлийг өөрийн биеэр мэдэрч яваа залуу малчин бүсгүйн яриаг товч тоймлон хүргэж байна.

Цуврал№8

Эх сурвалж: BOLOD.MN

Б.Норсүрэн малчны 20 тугал 2012 онд эмнэлзүйн тодорхой шинж тэмдэггүйгээр үрэгдсэн, түүнээс хойш улаанбадрахчуудын мал олноороо зулбах, зулбан төл гарах болсон гэх зэргээр малын өвчлөл, хорогдол эрс ихэсчээ. Улмаар тухайн үед “Бадрах-Энержи” компанийн “Хил хязгааргүй мал эмнэлэг” малаас дээж авч аймгийн мал эмнэлэгт өгч хэсэг хугацаанд дарж байгаад эцэст нь шаардлага хангахгүй байна гэх шалтгаанаар устгалд оруулж мөн л малын өвчлөлийн шалтгааныг тогтоож чадаагүй гэнэ.

Энэ мэтчилэн малчдад хардлага төрүүлэх олон шалтгаан байдгийг хэлж байна. Байгаль орчинд халтай, тодруулбал маш их хэмжээний загийг үгүй хийж ажиллагаагаа эхлүүлсэн гэх уран олборлох төслийг малчид эрс эсэргүүцэж ирсэн бөгөөд усны хомсдолд орсон говь нутгийн амьтад, тэр дундаа идэш тэжээлээс болж Улаан номонд орсон тэмээ ч устах аюул нүүрлэхийг үгүйсгэх аргагүй хэмээн тэд халаглаж сууна.

Нийгмийн хариуцлагын хүрээнд “Бадрах-Энержи” ХХК-иас эдийн засгийн дэмжлэг болгож нутаг оронд нь 1.2 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг хийсэн гэх боловч энэ мөнгөний багахан хэсгээр сумын төвд барилгын засварын ажил хийгдсэнээс өөр нүдэнд үзэгдэж, гарт баригдах зүйл хийгээгүй хэмээн нутгийн иргэд ярьж байсан юм.

Селен гэдэг элемент нь хүн, амьтны биед маш бага хэмжээгээр хэрэгтэй боловч өчүүхэн төдий ихдэхэд хор, багасвал аюултай болдгийг нэгэн судлаач тайлбарласан байдаг юм. Тэгвэл дээр дурьдсан шинжилгээгээр селений хэмжээ их гарсан гэдэг нь ураны давхарга гүний усны судлын доор байрладаг тул уран олборлотын явцад гүний ус хордсон байх өндөр магадлалтай аж.

Дорноговийн ураны орд нь геологийн талаасаа “Roll Front” гэх ангилалд багтдаг бөгөөд ийм ордын ураны хүдэр нь Ferroselit (FeSe2), Cелен (Se) зэрэг селений нэгдлүүдтэй хамт байдаг юм байна.

Эх сурвалж: bolod.mn

Бусад орнууд ураны байгаль орчны үнэлгээ хийдэг мэргэжлийн хүрээлэн, институттэй. Дор хаяж 5-10 жил судалгаа явуулж байж үйлдвэрлэл, олборлолт хийх зөвшөөрөл олгодог аж. Гэтэл манайд байгаль орчин болоод хүн амд цацрагийн хор нөлөөлөл ямар байх талаар байгаль орчны нарийвчилсан үнэлгээ хийдэг ураны мэргэжлийн байгууллага байхгүй гэнэ. Чадвар муутай үнэлгээний компаниуд үнэлгээ хийсэн байдлаар явдаг юм байна. 

Гэтэл чухам юуны учраас ийм асуудал гараад байна вэ гэхээр тодорхой хариу өгөх хүн байхгүй. Энэ асуулт малчдын дунд арван жил хариултгүй явж ирлээ. Тухайн малын үхэл, хорогдолын шалтгааныг тодруулахаар мал эмнэлэг, мэргэжлийн хяналтад малчид хандахаар нэг бол шаардлага хангахгүй дээж байна гэнэ, эсвэл тухайн дээж ор сураггүй алга болдог байна. Аймгийн эмнэлгээс гаргадаг энэ мэт шалтгууд нь эцсийн дүндээ Улаанбадрахын ард иргэдээс ураныг буюу "Бадрах-Энержи" ХХК-ийг бодлогоор хаацайлж байна гэх хардлагыг төрүүлэх болжээ. Асуултын хариулт мухарлагдаагүй цагт уран хэзээд учир шалтгаан нь байх болно.

Цуврал №4 

Эх сурвалж: bolod.mn